Stemmen horen is een veelvoorkomend verschijnsel; veel mensen kunnen er last van hebben. Niet iedereen die stemmen hoort heeft baat bij de gebruikelijke behandelmogelijkheden, zoals cognitieve gedragstherapie en medicatie. Temstem is een laagdrempelige en praktische app om meer controle te krijgen over de stemmen. De app kan in het dagelijks leven en op ieder moment van de dag worden gebruikt.

Stemmen horen
Ongeveer 13% van de volwassenen hoort ooit in zijn of haar leven stemmen (Beavan, Read, & Cartwright, 2011). De stemmen kunnen beledigen, bevelen,  commentaar geven of zelfs bedreigen. Bij de meeste mensen is dit van korte duur, of ze luisteren er niet naar en het lukt hen de stemmen te negeren. Er zijn echter ook mensen die er heel veel last van hebben. In 2012 onderzochten onderzoekers, clinici en patiënten van Parnassia samen met studenten van de TU Delft waar deze patiënten behoefte aan hadden voor hun herstel. Uit deze analyse ontstonden een aantal concepten, die vervolgens door professionele ontwerpers zijn uitgewerkt. Eén daarvan is Temstem.

Taalspellen
Temstem is een app voor mensen die stemmen horen. Het bevat twee taalspellen, Taaltikker en Woordlink. Bij Taaltikker verschijnt er een woord waarbij je het aantal lettergrepen van dat woord moet aantikken op het scherm. Bij Woordlink moet je woordcombinaties maken van woorden. De gebruiker kiest als eerste het spel dat hij wil spelen, daarna maakt hij een keuze of hij de stemmen wil dimmen of aanpakken.

Dimmen
Het doel van dimmen is directe controle krijgen over de stemmen zodra deze optreden. Als iemand stemmen hoort, zijn de taalproductiegebieden in de hersenen actief. Wanneer je deze specifieke gebieden op een andere manier activeert, bijvoorbeeld door een taalpuzzel in te vullen, wordt het signaal van de stemmen tijdelijk onderdrukt (Green & Kinsbourne, 1990). De stemmen gaan naar de achtergrond of verdwijnen helemaal. Als iemand dus bijvoorbeeld van stemmen de opdracht krijgt om voortijdig de bus te verlaten, kan hij de dimmen-functie van Temstem erbij pakken en de stemmen op die manier tijdelijk onderdrukken. Zo kan hij de rit toch afmaken.

Aanpakken
De tweede functie heet Aanpakken. Deze is gebaseerd op de werking van EMDR. Bij EMDR halen mensen een visuele herinnering op en voeren tegelijkertijd een tweede taak uit die het werkgeheugen belast. Op termijn wordt de herinnering minder levendig en emotionerend (Engelhard, van den Hout, Janssen, & van der Beek, 2010; Van Den Hout, Muris, Salemink, & Kindt, 2001). Bij Aanpakken wordt de gebruiker gevraagd terug te denken aan een auditieve herinnering van het stemmen horen, terwijl hij of zij Temstem speelt (werkgeheugentaak). Wij verwachten dat hierdoor de herinneringen – en op termijn ook de stemmen zelf – bij een deel van de gebruikers minder levendig en emotioneel worden.

Tim
Tot slot is er de avatar Tim. Die geeft tijdens en na het gebruiken van de app positieve feedback, om zo het zelfvertrouwen een boost te geven. De meeste mensen die stemmen horen hebben namelijk over het algemeen een laag zelfbeeld. Dit kan een relatie hebben met het lijden onder de stemmen. Door het zelfbeeld te versterken neemt de kans toe dat zij zich minder zullen aantrekken van de stemmen (Van Der Gaag, Van Oosterhout, Daalman, Sommer, & Korrelboom, 2012).

De studie
Uit een pilot-onderzoek met een prototype in 2013 bleek dat de app positief werd gewaardeerd. Twee van de acht deelnemers hoorden aan het einde van het onderzoek zelfs geen stemmen meer. Begin 2016 is de hoofdstudie opgezet, een randomized controlled trial (RCT). Met deze studie onderzoeken wij of Temstem zorgt voor vermindering van stress en voor verbetering van het sociaal functioneren in het dagelijks leven.

Deelname
Aan de Temstem trial werken twaalf instellingen mee. Elk behandelteam wordt vooraf geïnformeerd over de studie. Vervolgens vullen de behandelaren samen met patiënten, waarvan zij vermoeden dat zij stemmen horen, een screeningslijst in. De afdeling Onderzoek & Innovatie van Parnassia in Den Haag selecteert op grond van de screeningslijsten patiënten die aan de criteria voldoen. Zij krijgen informatie over de studie en worden uitgenodigd voor deelname.

Het traject
Het onderzoek duurt tien weken. Tijdens dit traject zijn er vijf afspraken met de onderzoekers. Hierbij wordt een interview afgenomen en worden enkele vragenlijsten doorlopen. Ook vullen de deelnemers tien weken lang dagelijks een korte vragenlijst in met vragen over de afgelopen dag via een andere app: de Experience Sampling Method (ESM, ook wel EMA genoemd). Die vragen gaan bijvoorbeeld over de stemming en of men stemmen hoorde. Verder zijn er drie periodes (baseline, post-treatment en follow-up) van zes dagen waarbij de deelnemers tien keer per dag kort kunnen aangeven hoe zij zich voelen, wat zij aan het doen zijn op het moment dat de vragenlijst verscheen etc. Dit geeft een goed beeld van hun dagelijks leven.

Twee condities
Tijdens de tweede afspraak van het onderzoek worden de deelnemers gerandomiseerd in één van de twee condities: de controlegroep of de Temstem groep. De Temstem groep mag tijdens het onderzoek, naast de ESM app, vijf weken lang de Temstem app gebruiken, daarna niet meer. Op deze manier kunnen wij kijken naar een eventueel langetermijn effect. De deelnemers ontvangen een leentelefoon tijdens het onderzoek en na afronding een kleine compensatie voor de gemaakte reiskosten.

Uitdagingen
Dit onderzoek heeft veel uitdagingen met zich meegebracht. Technische problemen hebben vaak te maken met het compatibel houden van de app met de smartphone. De ontwikkelingen op het gebied van smartphones gaan snel en zijn voor onderzoekers moeilijk bij te benen. De app werkt perfect op het ene moment; op het andere moment is hij ‘verouderd’ en presteert hij bijna niet meer. Deze ontwikkelingen nauwlettend in de gaten houden, hierin durven te investeren en een goede samenwerking met de appbouwers zijn voor ons erg belang­­­­­­­rijk gebleken.

Toekomst
Wij willen in totaal 100 deelnemers includeren. Momenteel (juni 2017) zijn er meer dan 60 deelnemers en hebben wij nog acht maanden om nieuwe deelnemers bij de studie te betrekken. Als in 2018 blijkt dat de app effectief is en/of positief wordt gewaardeerd, wordt de app verder geïmplementeerd in Nederland. Dit zal gebeuren door behandelaren kort te trainen en door Temstem bekend te maken via (inter)nationale congressen en publicaties. Daarnaast hopen wij ook dat de app vertaald kan worden, bijvoorbeeld naar het Engels. Op die manier wordt het bereik veel groter.

Meer informatie:
Website: www.temstem.nl
Ervaring van twee deelnemers: https://www.youtube.com/watch?v=s7kD-BFeqtQ&t=49s
Trial Registry: http://www.isrctn.com/ISRCTN75717636#
Via de PlayStore en de App store is temstem gratis te downloaden.

Referenties
Beavan, V., Read, J., & Cartwright, C. (2011). The prevalence of voice-hearers in the general population: a literature review. Journal of Mental Health (Abingdon, England), 20(3), 281–292.
Engelhard, I. M., van den Hout, M. A., Janssen, W. C., & van der Beek, J. (2010). Eye movements reduce vividness and emotionality of “ flashforwards.” Behaviour Research and Therapy, 48(5), 442–447.
Green, M. F., & Kinsbourne, M. (1990). Subvocal activity and auditory hallucinations: Clues for behavioral treatments? Schizophrenia Bulletin, 16(4), 617–625.
Van Den Hout, M., Muris, P., Salemink, E., & Kindt, M. (2001). Autobiographical memories become less vivid and emotional after eye movements. British Journal of Clinical Psychology, 40, 121–130.
Van Der Gaag, M., Van Oosterhout, B., Daalman, K., Sommer, I. E., & Korrelboom, K. (2012). Initial evaluation of the effects of competitive memory training (COMET) on depression in schizophrenia-spectrum patients with persistent auditory verbal hallucinations: A randomized controlled trial. British Journal of Clinical Psychology, 51(2), 158–171.